سخنرانی مکتوب : سه حقیقت ایمان
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ
o حجةالاسلام سیدمحمدموسوی
الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی سیدنا محمد وآله الطاهرین المعصومین، سیما مولانا بقیةالله فی الارضین روحی وارواح العالمین له الفداء.
عرض سلام و احترام دارم خدمت همه شما برادران و خواهران ایمانی. خدا را شاکرم که توفیق داد در این مجلس نورانی در خدمت شما باشم. انشاءالله این دقایق ذخیره قیامت ما باشد.
عزیزان من! پیامبر اکرم در وصیت معروفشان به امیرالمؤمنین فرمودند: «یَا عَلِیُّ! ثَلَاثٌ مِنْ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ: الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ، وَإِنْصَافُکَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَبَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّمِ»
دقت کنید! نفرمود سه چیز از آداب ایمان، فرمود از حقایق ایمان. یعنی فرق است بین اینکه کسی مسلمان شناسنامهای باشد و اینکه ایمان در گوشت و پوستش رفته باشد. خیلیها نماز میخوانند، روزه میگیرند، اما وقت پول دادن، وقت قضاوت، وقت علم دادن، معلوم میشود ایمانشان پوستی است یا حقیقی.
قرآن هم همین را میگوید. میفرماید: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا» یعنی بادیه نشینان گفتند ایمان آوردیم، بگو ایمان نیاوردهاید بلکه بگویید اسلام آوردیم. یعنی اسلام گفتن شهادتین است، اما ایمان سه امتحان دارد: جیب، ترازو و زبان.
امشب میخواهیم این سه امتحان را باز کنیم. اول، انفاق در تنگدستی. دوم، انصاف با مردم. سوم، بذل علم. هر سه درباره امروز کوچه و بازار و خانه و مدرسه و فضای مجازی ماست. با دل گوش بدهید.
«الْإِنْفَاقُ مِنَ الْإِقْتَارِ»؛ انفاق وقتی جیب خالی است
ببینید عزیزان! انفاق وقتی پول زیاد است هنر نیست. هنر این است که خودت نداری ولی میدهی. به این میگویند ایثار. قرآن اوصاف انصار مدینه را اینطور میگوید: «وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» [1] یعنی بر خودشان مقدم میدارند دیگران را، هرچند خودشان نیازمند باشند.
و میفرماید: «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» [2] یعنی به نیکی نمیرسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید. یعنی لباس کهنه و غذای مانده دادن، اسمش انفاق نیست. انفاق یعنی از خوبش بدهی.
چرا خدا روی انفاق در تنگدستی تکیه میکند؟ چون آنجا معلوم میشود به کی اعتماد داری. شیطان وعده فقر میدهد، خدا وعده خلف میدهد. قرآن میفرماید: «الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا» [3] یعنی شیطان میگوید نده فقیر میشوی، خدا میگوید بده جبران میکنم. مؤمن حرف خدا را باور میکند.
پیامبر فرمود: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ جَهْدُ الْمُقِلِّ» [12] یعنی برترین صدقه، تلاش تنگدست است. یعنی کارگری که با حقوق کم، ماهی صد هزار تومان صدقه میدهد، پیش خدا از میلیاردری که از ته ماندهاش میدهد بالاتر است.
و فرمود: «مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ» [13] یعنی صدقه مال را کم نمیکند. علامه طباطبایی در المیزان میفرماید این نقص ظاهری است، اما رشد واقعی است، چون بلا را دور میکند و برکت میآورد.
داستان:
شان نزول سوره انسان را شنیدهاید؟ امیرالمؤمنین و حضرت زهرا سه روز روزه نذر کردند برای شفای حسنین. وقت افطار، مسکین آمد، غذای خودشان را دادند. روز دوم یتیم آمد، دادند. روز سوم اسیر آمد، دادند. سه روز با آب افطار کردند! خدا آیات نازل کرد: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ» [21] این میشود انفاق من الاقتار. خودشان گرسنه بودند ولی دادند.
یا داستان حضرت علی و چاه! ایشان در نخلستان مدینه با دست خودش چاه میکند، بعد وقف میکند برای فقرا. امام صادق فرمود پدرم چاهها کند و همه را در راه خدا داد.
میگه حاجآقا! خرج خودمان هم درنمیآید، چطور کمک کنیم؟ عزیز من! انفاق فقط میلیارد دادن نیست. قرآن میفرماید مثل انفاق مثل دانهای است که هفت خوشه میدهد: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ» [4]
یعنی یک نان دادن هم حساب است. در آپارتمان ما پیرزنی تنها زندگی میکند، ماهی یک بار سر بزنیم. در فامیل ما دانشآموزی برای کیف و کفش مانده است. در مسجد ما صندوق قرضالحسنه خالی است چون همه میخواهند وام بگیرند ولی کسی پسانداز نمیگذارد!
از آن طرف، اسراف بیداد میکند. عروسی چندصد میلیونی با قرض و وام، بعد برای خمس و صدقه میگوییم نداریم! جهیزیه چشموهمچشمی که دختر و پسر را بدهکار میکند! قرآن میفرماید اسراف نکنید، اما بخل هم نورزید. راه وسط انفاق است.
امام سجاد فرمود: «إِنَّ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ الْإِنْفَاقَ عَلَی قَدْرِ الْإِقْتَارِ» [22] یعنی از اخلاق مؤمن این است به اندازه تنگدستیاش انفاق کند.
سعدی گفت:
بنیآدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند
«وَإِنْصَافُکَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ»؛ خودت را جای مردم بگذار
دومین حقیقت ایمان، انصاف است. یعنی چه؟ یعنی همان رفتاری که برای خودت میپسندی برای مردم بپسند، و آنچه برای خودت نمیپسندی برای مردم نپسند. به زبان ساده: خودت را جای طرف بگذار.
قرآن با لحن محکم میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ» [5] یعنی ای مؤمنان! برپادارنده عدالت باشید و برای خدا شهادت دهید، حتی اگر به ضرر خودتان و پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد.
و میفرماید: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی» [6] یعنی دشمنی با قومی شما را وادار نکند که عدالت نکنید، عدالت کنید که به تقوا نزدیکتر است. یعنی حتی با دشمنت هم منصف باش!
امیرالمؤمنین فرمود: «سَیِّدُ الْأَعْمَالِ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ» [14] یعنی سرور عملها این است که با مردم منصف باشی.
چرا انصاف حقیقت ایمان است؟ چون نماز بین تو و خداست، اما انصاف بین تو و خلق است. خیلیها در مسجد جلو هستند اما در بازار و خانه بیانصافاند. قرآن وای بر کمفروشان میگوید: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ الَّذِینَ إِذَا اکْتَالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ وَإِذَا کَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ» [7] یعنی وای بر کسانی که برای خودشان کامل میگیرند و برای مردم کم میدهند.
داستان:
داستان زره امیرالمؤمنین معروف است. زره ایشان گم شد، دیدند دست یک یهودی است. علی حاکم بود، میتوانست به زور بگیرد. اما رفت به محکمه شریح قاضی. شریح گفت شاهد بیاور. امام حسن را آورد، شریح گفت شهادت فرزند برای پدر قبول نیست! علی ناراحت نشد، فرمود حکم همین است. یهودی تکان خورد و گفت این حکومت حق است و مسلمان شد. ببینید انصاف یعنی حاکم در برابر رعیت، در دادگاه برابر باشد.
یا پیامبر وقتی غنائم را تقسیم میکرد، حتی خار در چشم بادیهنشین نرفت. فرمود: «إِنِّی لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا» من برای لعنت مبعوث نشدم.
امروز بیانصافی در کجاست؟ در رانندگی! همه میخواهند زودتر بروند، چراغ قرمز، بوق، فحش! خودت را جای آمبولانس بگذار! در صف نان و بانک! طرف با پارتی میآید جلو! در اداره! کارمند در ساعت اداری در فضای مجازی است ولی حقوق کامل میگیرد، این تطفیف است!
در خانه! مردی که توقع دارد زنش همه کار کند ولی خودش هیچ کمک نمیکند، بیانصاف است. زنی که هر روز شوهرش را با دیگران مقایسه میکند و میگوید تو عرضه نداری، بیانصاف است. قرآن میفرماید: «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» [23] یعنی با همسر به نیکی رفتار کنید.
در فضای مجازی! غیبت و تهمت و کلیپ تقطیعشده! قرآن میفرماید: «إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا» [24] یعنی تحقیق کنید. اما ما بدون تحقیق فوروارد میکنیم و آبرو میبریم. خودت را جای او بگذار! دوست داری آبروی تو برود؟
پروین اعتصامی گفت:
هر که با مردم نیکی نکند در جهان از چه رو نیکی بیند
«وَبَذْلُ الْعِلْمِ لِلْمُتَعَلِّمِ»؛ زکات علم نشر است
سومین حقیقت، بذل علم است. یعنی علم را احتکار نکن. مثل نان است، اگر انبار کنی میگندد.
قرآن کسانی را که علم را کتمان میکنند لعنت میکند: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَی مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُولَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ» [8] یعنی کسانی که حق را پنهان میکنند خدا لعنتشان میکند.
و میفرماید چرا همه به جهاد نمیروند؟ عدهای بمانند و دین بیاموزند و برگردند و به قومشان یاد بدهند: «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ» [9] یعنی باید گروهی فقیه شوند و انذار کنند.
و دعای پیامبر این بود: «وَقُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْمًا» [10] یعنی بگو خدایا علمم را زیاد کن.
امیرالمؤمنین فرمود: «زَکَاةُ الْعِلْمِ نَشْرُهُ» [15] یعنی زکات علم نشر آن است. یعنی اگر خدا به تو سواد، مهارت، تجربه داده، باید بدهی.
پیامبر فرمود: «مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَکَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ» [16] یعنی هرکس از علمی پرسیده شود و پنهان کند، خدا لجام آتش به او میزند.
امام صادق فرمود: «اَلنَّاسُ ثَلَاثَةٌ: عَالِمٌ وَمُتَعَلِّمٌ وَغُثَاءٌ» [25] یعنی مردم سه دستهاند: عالم، دانشجو و خس و خاشاک. یعنی کسی که نه عالم است نه دنبال علم، به درد نمیخورد.
داستان:
مکتب امام صادق را ببینید! چهار هزار شاگرد تربیت کرد. جابر بن حیان پدر شیمی، هشام بن حکم متکلم، زراره فقیه. در خفقان بنیعباس، امام درِ خانه را باز کرد و علم را پخش کرد. اگر امام علم را کتمان میکرد، ما امروز فقه نداشتیم.
یا سلمان فارسی! هرچه از پیامبر یاد گرفت به دیگران یاد داد. پیامبر فرمود: «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ»
امروز بخل علمی چه شکلی است؟ معلمی که در کلاس کم میگذارد تا شاگرد مجبور شود کلاس خصوصیاش را بخرد! پزشکی که نسخه را درست توضیح نمیدهد! استادکاری که به شاگردش فوت کوزهگری را یاد نمیدهد که رقیب نشود! دانشجویی که جزوهاش را به همکلاسی نمیدهد!
در خانه! پدری که بلد است اما به بچهاش یاد نمیدهد. مادری که تجربه دارد اما به عروسش منتقل نمیکند.
در فضای مجازی! از یک طرف، اطلاعات غلط و شایعه پزشکی و دینی پخش میشود. از طرف دیگر، کسی که سواد دارد سکوت میکند. قرآن میفرماید: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» [26] یعنی بهترین امت هستید چون امر به معروف میکنید. یعنی عالم مسئول است.
امروز جوان ما شبهه دارد: چرا حجاب؟ چرا نماز؟ چرا خمس؟ اگر جواب بلد نباشیم و سکوت کنیم، جوابش را از اینستاگرام میگیرد. بذل علم یعنی در گروه خانوادگی، در مدرسه، در مسجد، با حکمت جواب بدهیم. قرآن میفرماید: «ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ» [27]
مولوی گفت:
علم دریا و عمل کشتی است تا نجنبد کشتی آید زشتی
عزیزان! جمعبندی کنم.پیامبر فرمود ایمان سه ستون دارد: دستِ دهنده، ترازوی عادل، زبانِ معلم. کسی که در تنگدستی انفاق میکند، معلوم است خدا را رزاق میداند. کسی که با مردم منصف است، معلوم است قیامت را باور دارد. کسی که علمش را میدهد، معلوم است بخل ندارد.
بیایید امشب سه عهد عملی ببندیم:
عهد اول، عهد انفاق: ماهی یک صدقه ثابت، حتی کم. صندوق قرضالحسنه فامیل و مسجد را احیا کنیم. ارث و مهریه و بدهی را بدهیم. از اسراف عروسی کم کنیم و به فقیری بدهیم.
عهد دوم، عهد انصاف: از فردا در رانندگی، در صف، در اداره، در خانه منصف باشیم. نه غیبت، نه تهمت، نه فوروارد بدون تحقیق. با خانواده با معروف رفتار کنیم. اگر خطا کردیم حلالیت بطلبیم.
عهد سوم، عهد علم: روزی یک صفحه قرآن با ترجمه بخوانیم و به یک نفر یاد بدهیم. هر مهارتی داریم به یک جوان یاد بدهیم. در برابر شبهه سکوت نکنیم، با مهربانی جواب بدهیم.
پروردگارا! به حق محمد و آل محمد، ایمان ما را حقیقی کن، نه ظاهری.
جوانان ما را از بخل و بیانصافی و جهل نجات بده.
خانوادههای ما را با محبت نگه دار.
مریضهای ما را شفا بده.
اموات و شهدای ما را بیامرز و فرج مولایمان امام زمان را برسان.
والسلام علیکم ورحمةالله وبرکاته
منابع و مستندات :
1-سوره حشر، آیه ۹
2-سوره آلعمران، آیه ۹۲
3-سوره بقره، آیه ۲۶۸
4-سوره بقره، آیه ۲۶۱
5-سوره نساء، آیه ۱۳۵
6-سوره مائده، آیه ۸
7-سوره مطففین، آیات ۱ تا ۳
8-سوره بقره، آیه ۱۵۹
9-سوره توبه، آیه ۱۲۲
10-سوره طه، آیه ۱۱۴
11-وصیت پیامبر به علی: من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج ۴، ص ۳۶۰؛ وسائلالشیعه، ج ۹، ص ۴۱۳؛ کنزالعمال، ج ۱، ص ۴۰
12-الکافی، شیخ کلینی، ج ۴، ص ۸؛ مسند احمد، ج ۵، ص ۲۶۸
13-صحیح مسلم، ح ۲۵۸۸؛ الکافی، ج ۴، ص ۹
14-نهجالبلاغه، حکمت ۲۲۴؛ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۱۹
15-نهجالبلاغه، حکمت ۱۴۷؛ الکافی، ج ۱، ص ۴۱
16-سنن ترمذی، ح ۲۶۴۹؛ سنن ابیداود، ح ۳۶۵۸؛ الکافی، ج ۱، ص ۴۳ با همین مضمون
17-المیزان، علامه طباطبایی، ج ۱۹، ص ۳۴۲ ذیل آیه ایثار و ج ۲، ص ۴۱۷ ذیل آیه صدقه
18-مجمعالبیان، طبرسی، ج ۱۰، ص ۶۰۲ در شأن نزول سوره انسان در اطعام اهلبیت
19-سیره و تاریخ: غصب نشدن حق در محکمه شریح و اسلام آوردن یهودی، بحارالانوار، ج ۴۰، ص ۲۷۱؛ مکتب چهار هزار نفری امام صادق، رجال کشی و بحارالانوار، ج ۴۷
20-سوره حجرات، آیه ۱۴ در فرق اسلام و ایمان
21-سوره انسان، آیات ۸ و ۹
22-بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۹۵ به نقل از خصال
23-سوره نساء، آیه ۱۹
24-سوره حجرات، آیه ۶
25-الکافی، ج ۱، ص ۳۴؛ نهجالبلاغه، حکمت ۱۳۹
26-سوره آلعمران، آیه ۱۱۰
27-سوره نحل، آیه ۱۲۵


