خمس معدن و گنج
معدن
اگر از معدن، چیزی استخراج شود، چنانچه قیمت موادّ استخراج شده بعد از کم کردن هزینه های استخراج و تصفیه، معادل قیمت پانزده مثقال طلا باشد، واجب است خمس آن پرداخت شود و اگر ارزش آن کمتر از این مقدار باشد، خمس ندارد.
فرقی نیست که معدن زیر زمین باشد یا روی آن، در ملک شخصی باشد یا در زمینی که مالک مشخّصی ندارد.
اگر دو یا چند نفر معدنی را استخراج کنند، پس از کم کردن مخارج آن، سهم هر کدام که به حدّ نصاب برسد، باید خمس آن را بدهد.
نکته: پرداخت خمس معدن با وجود شرایط فوق، فوری است و ارتباطی به سال خمسی مکلّف ندارد.
سهامی که اینجانب از بورس خریداری نموده ام شامل سهام معادن می شود آیا به این سهام به عنوان معدن خمس تعلق می گیرد؟
اینکه سهام معدن حکم معدن را داشته باشد ثابت نیست لذا به عنوان معدن به سهام مذکور خمس تعلق نمی گیرد.
گنج
اگر مکلّف هر آنچه را که عرفاً به آن گنج گفته می شود بیابد و ارزش آن معادل بیست دینار طلا یا دویست درهم نقره باشد، باید _ بدون لحاظ سال خمسی _ فوراً خمس آن را بپردازد؛ البتّه با توجّه به اینکه درباره پیدا کردن گنج قوانینی وجود دارد، لذا در مواردی که مقرّرات خاصّی وجود داشته باشد باید طبق آن عمل شود.
تفاوت نمی کند گنج در چه ملکی یافت شده باشد، اگر مقرّرات خاصّی وجود نداشته باشد، ملک یابنده است و باید خمس آن را بپردازد، مگر آنکه در ملکی یافت شود که با یکی از اسباب ملکیّت _ مانند خریدن یا هبه _ به ملکیّت درآمده است، در این صورت اگر احتمال می دهد متعلّق به مالک قبل باشد، باید به او ارائه کند، اگر متعلّق به او نباشد به نفر قبل از او تا جایی که مالک شناخته شده نباشد یا تعلّق به او محتمل نباشد، در این صورت ملک یابنده است و باید خمس آن را بپردازد.
جواهری که با غوّاصی به دست آید
اگر انسان در دریا فرو رود و جواهری مانند مروارید و مرجان _ که با فرو رفتن در آب به دست می آید _ بیرون آورد، چنانچه پس از کم کردن مخارج استخراج، به مقدار هجده نخود طلا یا بیشتر ارزش داشته باشد، باید خمس آن را بپردازد؛ فرقی نیست که آنچه از دریا بیرون می آورد از یک نوع باشد یا چند نوع، در یک دفعه باشد یا چند دفعه نزدیک به یکدیگر و بنا بر احتیاط واجب رودخانه های بزرگ، مانند نیل، فرات یا کارون نیز در حکم دریا است.
اگر بدون فرو رفتن در آب، با وسیله ای جواهر را از داخل آب بیرون آورد، در صورتی که پس از کم کردن مخارج، قیمتش به هجده نخود طلا برسد، بنا بر احتیاط واجب باید خمس آن پرداخت شود.
اگر جواهری خودش از آب بیرون آمده باشد و انسان آن را از روی آب یا کنار دریا بردارد، خمس ندارد، ولی چنانچه این کار شغل او باشد، از درآمد کسب و کار محسوب می شود که حکم آن گذشت.
