تعقیبات مخصوص نماز ظهر و عصر
تعقیبات نماز به مجموعه ای از دعاها و اذکار و عباداتی گفته می شود که انسان بعد از خواندن نمازهای واجب به جای می آورد. طلب حاجت و دعاکردن بعد از نماز، از جمله اعمال محبوب در نزد خداوند متعال است چنانچه امام صادق علیه السلام می فرمایند: «به درستى که خداوند نمازهاى واجب را در محبوبترین اوقات واجب کرد، پس حاجات خود را بعد از نمازهایتان بخواهید.»[۱] بهترینِ این دعاها و اذکار، آن هایی است که از قول معصومین علیهم السلام روایت شده و جزو سیره ی عبادی ایشان بوده است. در این مقاله قصد داریم تا به تعقیبات مخصوص نماز ظهر و عصر بپردازیم. با مت همراه باشید.
فضیلت انجام تعقیبات نماز از منظر روایات
قال الصادق علیه السلام: الدعاء بعد الفریضه افضل من الصلوه تنفلا: دعا کردن بعد از نمازهای واجب ، از خواندن نماز نافله نیز برتر است.[۲]
قال الصادق علیه السلام: یستجاب الدعاء فى اربعه مواطن : فى الوتر و بعد الفجر و بعد الظهر و بعد المغرب: دعا در چهار زمان مستجاب می شود: در نماز وتر و پس از نماز صبح و بعد از نماز ظهر و پس از نماز مغرب [۳]
رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند: «و در اوقاتِ ادای نمازهایتان، دستهاى خود را برای دعا به سوى خدای تعالی بلند کنید، زیرا آن اوقات بهترین ساعات است و پروردگار به سوى بندگانِ خود، با نظر لطف و رحمت نگاه مى کند و زمانی که با او مناجات کنند، جواب مى دهد و چون او را بخوانند، لبیک مى گوید و هنگامی که به درگاهش دعا کنند، اجابت می کند. [۴]
تعقیبات نماز ظهر
شیخ طوسی رحمه الله در کتاب مصباح المتهجد در بخش تعقیبات نماز، چنین آورده است که: بعد از اقامه ی نماز ظهر چنین بگو:
لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ الْعَظِیمُ الْحَلِیمُ، لا إِلهَ إِلّا اللَّهُ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمُ، اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، اَللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِکَ، وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ، وَ الْغَنِیمَهَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ، وَ السَّلامَهَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ، اَللّهُمَّ لا تَدَعْ لِی ذَنْبًا إِلّا غَفَرْتَهُ، وَ لا هَمًّا إِلّا فَرَّجْتَهُ، وَ لا سُقْماً إِلّا شَفَیْتَهُ، وَ لا عَیْباً إِلّا سَتَرْتَهُ، وَ لا رِزْقاً إِلّا بَسَطْتَهُ، وَ لا خَوْفاً إِلّا آمَنْتَهُ، وَ لا سُوءً إِلّا صَرَفْتَهُ، وَ لا حَاجَهً هِیَ لَکَ رِضاً وَ لِیَ فِیهَا صَلاحٌ إِلّا قَضَیْتَهَا، یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ، آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ.
معبودی جز خداوند باعظمت و بردبار نیست، معبودی جز الله، پروردگار عرش سخاوتمند نیست، ستایش مخصوص پروردگار جهانیان است. خدایا از تو درخواست می کنم که مرا موفق به انجام موجبات رحمت خویش و اسباب آمرزش خود نمایی و بهرهمندی از هر خیری و سلامت از هر گناه و بدی را از تو میخواهم. خدایا! بر من گناهی مگذار، جز آنکه بیامرزی و هیچ اندوهی بر من مَنِه جز آنکه آن را از دلم برداری و نه دردی مگر آنکه درمانش کنی و نه عیبی مگر آنکه بپوشانی اش و نه رزقی مگر آنکه وسعت دهی و نه بیم و هراسی مگر اینکه مرا از آن ایمنی دهی و نه پیشآمد ناگواری مگر آنکه آن را برگردانی و نه حاجتی که رضایتِ تو در آن باشد و مرا در آن مصلحت، مگر اینکه روا کنی ای مهربانترین مهربانان، دعایم را مستجاب کن، ای پروردگار جهانیان.
و پس از آن، ده مرتبه این ذکر را بگو:
بِاللَّهِ اعْتَصَمْتُ، وَ بِاللَّهِ أَثِقُ، وَ عَلَى اللَّهِ أَتَوَکَّلُ.
به خداوند چنگ میزنم و بر خدا اعتماد میکنم و به خداوند توکل مینمایم.
و پس از آن می گویی:
اللّٰهُمَّ إِنْ عَظُمَتْ ذُنُوبِى فَأَنْتَ أَعْظَمُ، وَإِنْ کَبُرَ تَفْرِیطِى فَأَنْتَ أَکْبَرُ، وَإِنْ دامَ بُخْلِى فَأَنْتَ أَجْوَدُ، اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِى عَظِیمَ ذُنُوبِى بِعَظِیمِ عَفْوِکَ، وَکَثِیرَ تَفْرِیطِى بِظَاهِرِ کَرَمِکَ، وَاقْمَعْ بُخْلِى بِفَضْلِ جُودِکَ، اللّٰهُمَّ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَهٍ فَمِنْکَ لَاإِلٰهَ إِلّا أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُکَ وَأَتُوبُ إِلَیْکَ.
خدایا، اگر گناهانم بزرگ است همانا تو بزرگ تر هستی و اگر کوتاهی و نقصانم در بندگی، بزرگ است، پس تو بزرگ تری و اگر همواره بخل میورزم، پس تو بخشنده تری. خدایا، بزرگی گناهانم را به بزرگی بخشش و گذشتت و بسیاری کوتاهیام را به بزرگواری آشکارت بیامرز و بخل مرا با جود بسیارت ریشه کن ساز. خدایا! هر نعمتی که در دست ماست از سوی توست، معبودی جز تو نیست، از تو آمرزش می طلبم و به سوی تو باز میگردم.[۵]
و دعایت را با ذکر صلوات به پایان می بری چنانچه امام صادق علیه السلام فرموده اند: هر دعایى که خدا به وسیله آن خوانده شود، پوشیده و مستور است، بالا نمى رود و به اجابت نمى رسد مگر این که صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله همراه با آن باشد.[۶]
تسبیحات حضرت زهرا سلام الله
ذکر تسبیحات حضرت زهرا سلام الله، تعقیب مشترک همه ی نمازهای پنجگانه است چنانچه امام صادق علیه السلام فرموده اند: تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها، در هر روز و در تعقیب هر فریضه، در نزد من محبوب تر از به جای آوردن هزار رکعت نماز در هر روز است.[۷]
و نیز فرموده اند: کسى که در نمازهاى فریضه خود، پس از سلام نماز و قبل از حرکت از جایگاه نمازش، خداوند را با تسبیحات حضرت فاطمه زهرا سلام الله تسبیح کند آمرزیده خواهد شد.[۸]
دعای امام علی علیه السلام بعد از نماز ظهر
از قول امام صادق علیه السلام اینطور روایت شده است که: امام علی علیه السلام بعد از خواندن نماز ظهر، این دعا را می خواند:
اَللّهُمَّ اِنّى اَتَقَرَّبُ اِلَیْکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ، وَ اَتَقَرَّبُ اِلَیْکَ بِمُحَمَّد عَبْدِکَ وَرَسُولِکَ ،وَ اَتَقَرَّبُ اِلَیْکَ بِمَلائِکَتِکَ الْمُقَرَّبینَ وَ اَنْبِیآئِکَ الْمُرْسَلینَ وَ بِکَ اللّهُمَّ اَنْتَ الْغَنِىُّ عَنّى، وَبِىَ الْفاقَهُ اِلَیْکَ، اَنْتَ الْغَنِىُّ وَ اَ نَا الْفَقیرُ اِلَیْکَ، اَقَلْتَنى عَثْرَتى، وَ سَتَرْتَ عَلَىَّ ذُ نُوبى، فَاقْضِ الْیَوْمَ حاجَتى، وَ لا تُعَذِّبْنى بِقَبیحِ ما تَعْلَمُ مِنّى، بَلْ عَفْوُکَ وَ جُودُکَ یَسَعُنى یا اَهْلَ التَّقْوى وَ یا اَهْلَ الْمَغْفِرَهِ، یا بَرُّ یا رَحیمُ، اَنْتَ اَبَرُّ بى مِنْ اَبى وَ اُمّى وَ مِنْ جَمیعِ الْخَلائِقِ، اِقْبَلْنى بِقَضآءِ حاجَتى، مُجاباً دُعائى، مَرْحُوماً صَوْتى، قَدْ کَشَفْتَ اَنْواعَ الْبَلاءِ عَنّى.[۹]
خدایا به تو تقرّب می جویم بوسیله جود و کرمت و تقرّب می جویم به تو بوسیله محمّد بنده و فرستاده ات و تقرّب می جویم به تو به وسیله فرشتگان مقرّبت و پیامبران مرسلت و به خودت. خدایا تو از من بى نیازى ولى من بدرگاه تو نیازمندم و بى نیاز مطلق تو هستی ولى من محتاج توام. لغزشم را نادیده گرفتى و گناهانم را بر من پوشاندى پس در این روز حاجتم را برآور و عذابم مکن بخاطر کارهاى زشتى که از من مى دانى، بلکه گذشت و جود تو مرا فرا گیرد. آنگاه حضرت به سجده می رفت و مى فرمود: اى شایسته پرهیزکارى و اى شایسته آمرزش، اى نیکوکار اى مهربان، تو نسبت به من از پدر و مادرم و از همه ی خلائق نیک رفتارتر هستی. مرا باز گردان با حاجتِ مستجاب و دعاى برآورده و ندائی که مورد رحمت تو قرار گرفته و انواع بلا را از من دور کرده باشى.
طلب آمرزش با این عبارات و اذکار:
اَسْتَغْفِرُ اللهَ الَّذى لا اِلهَ اِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَیُّومُ الرَّحْمنُ الرَّحیمُ، ذُوالْجَلالِ وَالاْکْرامِ، وَاَسْئَلُهُ اَنْ یَتُوبَ عَلَىَّ تَوْبَهَ عَبْد ذَلیل خاضِع، فَقیر بآئِس، مِسْکین مُسْتَکین مُسْتَجیر، لا یَمْلِکُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لا ضَرّاً، وَ لا مَوْتاً وَ لا حَیاهً وَ لا نُشُوراً.[۱۰]
آمرزش می طلبم از خدایى که معبودى جز او نیست زنده و پاینده وبخشاینده و مهربان، صاحب جلال و بزرگوارى است، و از او می خواهم توبه ی مرا بپذیرد، توبه بنده اى ذلیل و فروتن، نیازمندِ پریشان، بینوای درمانده ی پناه آورنده اى که مالک هیچ یک از سود و زیان و مرگ و زندگى و رستاخیزى براى خود نیست.
استغفار کردن
از امام صادق علیه السلام اینگونه نقل شده است که: هر کس بعد از اقامه ی نماز عصر، هفتاد مرتبه با ذکر استغفر الله ربی و اتوب الیه استغفار کند، خداوند هفتصد گناه وى را بیامرزد.[۱۱]
پناه بردن به خدا
اَللّهُمَّ اِنّى اَعُوذُ بِکَ مِنْ نَفْس لا تَشْبَعُ، وَ مِنْ قَلْب لا یَخْشَعُ، وَمِنْ عِلْم لا یَنْفَعُ، وَمِنْ صَلاه لا تُرْفَعُ، وَ مِنْ دُعآء لا یُسْمَعُ، اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُکَ الْیُسْرَ بَعْدَ الْعُسْرِ، وَالْفَرَجَ بَعْدَ الْکَرْبِ، وَ الرَّخآءَ بَعْدَ الشِّدَّهِ، اَللّهُمَّ ما بِنا مِنْ نِعْمَه فَمِنْکَ، لا اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ، اَسْتَغْفِرُکَ وَ اَتُوبُ اَلِیْکَ.[۱۲]
بار الها، به تو پناه مى برم از نفسى که از تمنا سیر نشود و از دلى که خاشع نگردد و از دانشى که منفعتی نداشته باشد و از نمازى که بالا نرود و از دعایى که شنیده نشود، خدایا از تو می خواهم آسانى پس از سختی و دشوارى را و گشایش پس از گرفتارى، و فراوانى پس از سختى، خدایا هر نعمتى که ما داریم از آن تو است که معبودى جز تو نیست، از تو آمرزش می خواهم و بسوى تو باز می گردم.
تسبیح خداوند
ذکر تسبیحات حضرت زهرا، به قدری کارگشا و سفارش شده است که در سیره ی ائمه اطهار علیهم السلام، جزو تعقیبات همه ی نمازهای پنجگانه شمرده شده اند، چنانچه امام صادق علیه السلام فرموده اند:
هرکس بعد از خواندن نمازهای واجب و پیش از اینکه پاى راست را از روی پاى چپش بردارد، تسبیح حضرت فاطمه زهرا سلام الله رابه جای آورد، تمام گناهان او آمرزیده مى شود، و دراین تسبیح از ذکر الله اکبر آغاز نماید. [۱۳]
قرائت سوره قدر
امام محمد تقی علیه السلام فرمودند: هر کس بعد از ادای نماز عصر، ده مرتبه سوره قدر را بخواند، بگذرد براى او در روز قیامت مثل اعمال خلایق در این روز.[۱۴]
خواندن دعای عشرات
خواندن دعای عشرات در هر صبح و هر عصر بعد از فریضه نمازهای یومیه، مستحب است و البته بهترین وقت خواندن آن، بعد از ادای نمازعصر روز جمعه است [۱۵] و مطلع نخست آن دعا، چنین است:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَر وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّهَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ …
پی نوشت ها
1.بحارالانوار، ج ۸۵ ص ۳۲۴
2.من لایحضره الفقیه، ج ۱ ص ۹۶۲
3.بحارالانوار، ۸۵، ص ۳۲۴ روضه المتقین، ج ۱۲ ص ۳۸
4.بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۵۶
5.مصباح المتهجّد، صفحه ۶۳-۶۱
6.اصول کافى، ج ۲، ص ۴۹۳
7.ثواب الاعمال ، ص ۱۶۶
8.دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۱۶۸
9.کافى، جلد ۲، صفحه ۵۴۵، حدیث ۱
10.بلد الامین، صفحه ۲۰
11.مصباح المتهجّد، صفحه ۷۳
12.بلد الامین، صفحه ۲۰
13.تهذیب الاحکام ، ج ۲، ص ۱۰۶
14.شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، تعقیبات نماز، صفحه ۳۹
15.همان
