راههای مبارزه با فساد جلسه دوم- حجت الاسلام رفیعی

کانال ایتا شیعه کوئست: @shiaquest_net

قال الله تبارک و تعالى: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ(توبه ،119)

مقدمه
هر چیزی که جامعه را از اعتدال و نظم و مسیر مستقیم خارج کند فساد نامیده می شود. فساد یکی از چیزهایی است که فرشته ها هم روی آن دست گذاشته اند. وقتی خداوند این موضوع را برای فرشتگان مطرح کرد که می خواهد موجودی به نام انسان بیافریند و از آنها نظرخواهی کرد، آنان روی مسئله فساد دست گذاشتند و گفتند: «أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ »؛( بقره، 30) خدايا! می خواهی کسی را روی زمین قرار دهی که فساد کند؟

مفسرین بحث کرده اند که فرشتگان از کجا میدانستند انسان میخواهد فساد کند؟ تازه خدا می خواست آدم را بیافریند که از آنها نظر خواست و آنان هم اولین چیزی که روی آن دست گذاشتند، مسئله فساد بود. این داستان در آیه سی ام سوره بقره است

قرآن می فرماید: «وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ»؛ چون خدا به فرشته ها گفت میخواهم جانشینی برای خودم در زمین قرار دهم، همه آنها بلافاصله مخالفت کردند؛ یعنی نظر و رأی منفی دادند و گفتند: آیا می خواهی کسی را روی زمین قرار دهی که فساد می کند؟

مفسرین می گویند: قبل از این انسان، انسان هایی دیگر در کره زمین بودند که از بین رفتند و نسلشان منقرض شد. حضرت آدم اولین بشری است که بعد از قطع خلقت آفریده شد. آدم ابوالبشر در حدود شش هزار سال پیش زندگی می کرد و آفرینش او آغاز خلقت انسان ها نیست، چون در روایات آمده است که پیش از آن نیز انسان روی زمین زندگی می کرد.

مرحوم علامه طباطبایی و برخی مفسرین دیگر می گویند: وقتی فرشتگان به ساختار انسان نگاه کردند، دیدند این موجود شهوت و غضب و غریزه و عقل و فطرت دارد. فرشته شهوت و غضب نداشت، اما خدا می خواست موجودی بیافریند که در آن شهوت و غضب باشد و آنها می فهمیدند غضب و شهوت یعنی چه. می دانستند اگر این موجود طغیان کند هیچ چیز جلودارش نیست.

وقتی فرشتگان ترکیب انسان را دیدند که عقل و شهوت و غضب و فطرت و غرایز مختلف مانند حب ریاست دارد، به همین دلیل آن سخن را گفتند. البته خدا به آنها جواب داد و فرمود که: شما فقط منفی را نبینید؛ «إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ»؛ (بقره، 30) من چیزهایی میدانم که شما نمیدانید. عرض من این است که فرشته ها نیز به بحث فساد توجه کردند و دست روی همین موضوع گذاشتند.

قرآن می فرماید: روز قیامت کسانی اهل نجات هستند که در این دنیا دو ویژگی منفی

نداشته باشند: یکی علو یعنی استکبار و تکبر و دیگری، فساد. این آیه را حضرت علی علیه السلام مرتب در بازار می خواند: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ »؛( قصص، 83) در قیامت کسی آرامش دارد که تكبر و فساد نداشته باشد. بینید موضوع فساد چقدر مهم است که هم در آغاز خلقت انسان مطرح شد و هم خدا می فرماید: کسانی در قیامت موفق هستند که اهل فساد نباشند.

چه کسانی مفسد هستند؟
خدای تبارک و تعالی در آیات متعددی می فرماید که خدا میداند مفسدها چه کسانی هستند، لازم نیست به خدا یاد دهید. بعضی ها می گفتند: ما مصلح هستیم؛ چه کسی می گوید ما مفسد هستیم؟ قرآن می فرماید: منافقین می گفتند که ما مصلح هستیم: آنان دروغ می گویند. قرآن کریم می فرماید: اینها ادعا می کردند که اهل اصلاح و درست کاری هستند. اما «وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ»؛ (بقره،220) خداوند اهل فساد را از اهل اصلاح تشخیص می دهد.

تعریف مفسد معلوم است؛ تعریف مصلح هم معلوم است. در اقتصاد، رباخوردن و رشوه گرفتن فساد است و حلال خوردن، صلاح. در خانواده، آن که لقمه حلال به خانه می آورد و خوش اخلاق و خوش برخورد است و به دینش اهمیت میدهد صالح است و آن کسی که اهل بدبینی و بدخلقی است و لقمه حرام به خانه می آورد فاسد است. در نظام اداری، آن کسی که اهل پارتی بازی و ظلم است، فاسد است.

قرآن می گوید:«وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ»؛ ( مائده، 64) و خداوند انسان های مفسد را دوست ندارد.
پس سه اصل کلی به دست می آید:
1-خدا مفسدها را می شناسد،
2- خدا مفسدها را دوست ندارد؛ یعنی مبغوض خداوند هستند،
3- تاریخ را نگاه کنید. قرآن می فرماید: «وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ»؛( اعراف، 86) ببینید عاقبت مفسدین چگونه بود.

گاهی یک نفر در جامعه فاسد است. این فساد شخصی است؛ اما گاهی یک گروه و تشکیلات فاسد است. آیة 48 سوره نمل می فرماید: در زمان حضرت صالح نه گروه بودند که ضد حضرت صالح پیامبر کار می کردند و هر نه گروه فاسد بودند: «وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ»؛ در شهر حضرت صالح نه گروه بودند که همگی اهل فساد بودند.
برای مبارزه با فساد چه باید کرد؟ راههای مقابله با فساد اجتماعی، خانوادگی، اداری، مالی و حتی مجازی چیست؟ فساد را که نمی توان ریشه کن کرد؛ مشکل رشوه و فحشا و شراب همواره در جوامع بشری وجود داشته است.

آری، حضرت حجت امام صلاح و شایستگی است. او وقتی بیاید فساد را ریشه کن و عدالت جهانی را پیاده می کند؛ اما وظیفه امروز ما در مقابل فساد چیست؟ در جلسه قبل یک راه را گفتم و آن بینش و آگاهی و اطلاع دادن بود؛ این که همه بدانند چه چیزی بد است، چه چیزی خوب است.

دومین راه مبارزه با فساد: از بین بردن زمینه های فساد
دومین راه مبارزه با فساد از بین بردن زمینه گناه است. هیچ کس از ابتدا مشروب خوار و آدم کش نیست. پس زمینه ها را باید خشکاند.
در همین رابطه على علیه السلام فرمود: «مَنْ كَثُرَ فَكَرِهَ فِي الْمَعَاصِي دَعَتْهُ إِلَيْهَا»؛ ( غررالحکم، ح 3543) کسی که فکر و اندیشه گناه را در سر بپروراند، این فکر و خیال، او را به سوی همان گناه فرا می خواند. با این که فکر کردن به گناه، حرام نیست، اما نباید به گناه فکر کرد. چرا در فقه ما آمده: خرید و فروش کتب ضاله حرام است؟ چون زمینه انحراف را پدید می آورند. لذا اسلام بر این نکته تأکید دارد که انسان باید از همان اول، از زمینه های گناه دوری کند.

عوامل از بین برنده زمینه های گناه
امام سجاد علیه السلام فرمود: سه کار را انجام ندهید. این سه مورد، زمینه فساد و گناه را از بین می برد.

1.نشست و برخاست نکردن با هر کسی
اولین عمل از بین برنده زمینه های گناه، نشست و برخاست نکردن با انسانهای فاسد است. امام سجاد علیه السلام فرمود: «لَيْسَ لَكَ أَنْ تَقْعُدَ مَعَ مَنْ شِئْتَ»؛ با هر کسی نشست و برخاست نکنید. نشست و برخاست با انسانهای فاسد، زمینه انحراف است. اگر شما با فردی دروغ گو یا فاسق یا معتاد و یا با یک خانواده اهل فیلم مبتذل و موسیقی و بدحجاب نشست و برخاست کردید خود به خود مانند آنها خواهید شد. فرموده اند: با هر کسی می خواهید رابطه داشته باشید - می خواهی مستأجرش شوی، می خواهد صاحب خانه ات شود، می خواهی دختر به او بدهی، می خواهی با او دوست شوی یا سفر بروی - سه چیز را امتحان کنید؛ اگر در او بود با او رفیق شوید.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «إذا رأيت من أخیک ثلاث خصال فارجه»؛ زمانی که دیدی سه خصلت در برادر توست پس با او رابطه برقرار کن.

1.«الحياء»؛ اولین مورد حیاست. این آدمی که در موبایلش تصویرها و مطالب مستهجن دارد، دیگر حیایش کجاست؟ برای چه باید با این آدم دوست شد؟ اگر حیا داشت که دیگر این چیزها در موبایلش نبود. اگر حیا داشت که این چیزها در وبلاگش نبود و این طور نسبت به علما و مراجع و العياذ بالله - ائمه و دین حرمت شکنی نمی کرد.

2. «و الأمانة»؛ دومین مورد امانت است. امانت دار هست؟ اگر حرفی به او زدی، پیش خودش نگه داشت یا همه عالم باخبر شد؟ یک فیلم از تو پیدا کرد و یک عکس از تو گرفت، در اینترنت پخش شد یا نه؟

3. «والصدق»؛ سومین مورد صدق است. دروغ می گوید یا راست؟ اگر دروغ می گوید، به درد تو نمی خورد.

فرمود: سه چیز را امتحان کنید. اگر این مثلث سه ضلعی در کسی بود با او دوست شوید؛ «و إذا لم ترها فلا ترجه»؛ ( نهج الفصاحه، ح 205) وگرنه مواظب باشید و احتیاط کنید. امام صادق علیه السلام فرمود: «لاَ تُسَمِّ اَلرَّجُلَ صَدِیقاً وَ سَمِّهِ مَعْرِفَهً حَتَّی تُخْبِرَهُ بِثَلاَثِ خِصَالٍ حَتَّی تُغْضِبَهُ فَتَنْظُرَ غَضَبَهُ یُخْرِجُهُ مِنْ حَقٍّ إِلَی بَاطِلٍ وَ تُسَافِرَ مَعَهُ وَ تُخْبِرَهُ بِالدِّینَارِ وَ اَلدِّرْهَمِ.»؛ ( الأمالی للطوسی، ص646) شخصی را رفیقت قرار نده تا به سه خصلت او را آزمایش کنی: 1- زمانی که غضب کرد نظر کن ببین آیا خشمش او را از حق به سوی باطل خارج می کند؟ 2- با او مسافرت کن، 3- با او معامله کن. اگر خواستی با کسی ارتباط برقرارکنی، با او به مسافرت برو یا معامله انجام بده ببین چطور است.

امام سجاد فرمود: از سه چیز بپرهیزید: اول، نشست و برخاست با انسانهای لاأبالی.
نشست و برخاستهای نادرست، زمینه بسیاری از گناهان و فسادها را پدید می آورند.
همنشینی با عالم اسلام روایات فراوانی درباره آداب معاشرت دارد؛ مانند: با عالم هم نشین شو؛ اما با هر عالمی منشین. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «لَا تَجْلِسُوا عِنْدَ کُلِّ عَالِمٍ »؛( الاختصاص، ص 335) در محضر هر عالمی نشینید. پس با چه عالمی بنشینم؟

الف) با عالمی بنشین که شکت را به یقین تبدیل کند. گاهی انسان پای منبر کسی می نشیند که به این دعا و آن حدیث و روضه و فلان کتاب و تاریخ شبهه وارد می کند و وقتی بیرون می آید، تمام اعتقاداتش به هم ریخته است. نشستن پای صحبت چنین عالمی، فساد آور است. اگر شک تو را به یقین تبدیل می کند با او بنشین.

ب) عالمی که رغبت و میل به دنیا را به زهد تبدیل کند. وقتی از کلاس درسش بیرون می آیی رغبتت به آخرت زیاد شود.

آقا شیخ مرتضی حائری، فرزند آقا شیخ عبدالکریم حائری، انسان بسیار وارسته ای بود و دنیا برایش هیچ ارزشی نداشت. من از مرحوم آیت الله مشکینی له شنیدم می فرمودند: هرکس میخواهد چهره بهشتی ببیند، آقا شیخ مرتضی حائری را نگاه کند. ایشان پیش از انقلاب در مسجد امام حسن عسکری قم درس تفسیر قرآن داشت. وقتی از محضر ایشان بلند میشدی، واقعا رغبت به دنیا از قلبت بیرون می رفت. با این عالم بنشین. یادم است آیت الله مظاهری در مسجد اعظم قم درس اخلاق می گفت. کلام ایشان، جوانان دبیرستانی و دانشگاهی را زیر و رو می کرد و تحت تأثير قرار میداد. با این عالم باید بنشینی.

ج) عالمی که در وجودت خیرخواهی ایجاد کند. پس اولین نصیحت امام سجاد علیه السلام این است که با هر کسی ننشینید. یکی از عمده ترین عوامل فساد، نشست و برخاستهای غلط و لهوآلود و بیهوده و جلسات گناه است.

2.کنترل زبان
دومین عامل از بین برنده زمینه های گناه کنترل زبان است. امام سجاد علیه السلام فرمود: «لَيْسَ لَكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا شِئْتَ»؛ هرچه بر زبان می آید جاری نکنید. «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ».( إسراء، 36) بسیاری از گرفتاریها ناشی از زبان است. اگر می خواهی زمینه گناه را از بین ببری هر چیزی را نگو؛ چون بعضی صحبتها یا غيبت است یا تهمت و یا دروغ. بهترین راه این است که آدم کمتر حرف بزند.

3. کنترل گوش
سومین عامل از بین برنده زمینه های گناه، کنترل گوش است. امام سجاد علیه السلام فرمود: «لَيْسَ لَكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا شِئْتَ»؛ هر چیزی را گوش ندهید. مهم ترین ابزار دریافت، گوش است. اگر گوش کسی کار نکند زبان هم ندارد و نمی تواند حرف بزند. امام سجاد علیه السلام فرمودند: هر چیزی را گوش نده، «لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» ( بحارالأنوار، ج 2، ص 116؛) انسان مسئول گوش و چشم و قلب است.

امام سجاد علیه السلام سه راهکار برای پرهیز از فساد نشان داده است: با هر کسی راه نروید، هر سخنی را بر زبان جاری نکنید و به هر چیزی گوش ندهید؛ چون اینها کانال اند.
وقتی شنیدار و گفتار و نشست و برخاست کنترل شد جلوی خیلی از فسادها گرفته می شود.

نتیجه و خلاصه عرض من این شد که یکی از راههای مبارزه با گناه، از بین بردن زمینه فساد است. ائمه ما به این مسئله مقید بودند و آن را به فرزندانشان تأکید می کردند.

4.دوری از لقمه حرام
چهارمین عامل از بین برنده زمینه های گناه دوری از لقمه حرام است. چرا این قدر در اسلام تأکید شده است که با هر دختری ازدواج نکنید؟ زمینه مهم است. بچه ای که قرار است به دنیا بیاید، از مادرش اثر می پذیرد.

داستان
پسر مرحوم شیخ فضل الله نوری رحمة الله رئيس حزب توده ایران بود. به ایشان گفتند: چطور شد که از آیت اللهی مثل شما چنین پسری به دنیا آمد؟ گفت: زمانی که پسرم خردسال بود مادرش را از دست داد. آن زمان من در نجف اشرف بودم و همان جا برایش دایه گرفتم. بعدها فهمیدم که این دایه سنی ناصبی است؛ یعنی ضد اهل بیت علیهم السلام است. اکثر اهل تسنن ناصبی نیستند، بلکه به اهل بیت علیهم السلام علاقه دارند.

دیشب یکی از آنها بعد از سخنرانی جلو آمد و گفت: اسم بچه هایم را على و فاطمه و حسن گذاشته ام. من مرتب پای منبرهای شما می آیم. به حرم حضرت معصومه علیها السلام نیز می روم. به عشق حضرت معصومه از کردستان تا این جا می آیم. اما ناصبی ها این طور نیستند و با اهل بیت دشمنی دارند. شیخ فضل الله گفت: شیر همان دایه روی این پسر تأثیر گذاشت.

نمونه دیگری برای شما عرض کنم تا اهمیت مسئله را بهتر بدانید. امام صادق علیه السلام نشسته بودند که آقایی به نام يعقوب بن سراج وارد شد؛ خدا تازه به او فرزند دختری داده بود.

امام کاظم علیه السلام هم در سن کودکی و در گهواره بود. يعقوب بن سراج می گوید: به کنار گهواره آقازاده رفتم تا فرزند امام را ببینم و سلام عرض کنم. ناگهان دیدم آقازاده به سخن آمد. این اعتقاد ماست که ائمه علیهم السلام این توانایی را داشتند. حضرت عیسی بن مریم در گهواره سخن می گفت. ائمه ما از همه انبیاء به جز رسول خدا بالاترند. يعقوب بن سراج می گوید: آقازاده به زبان آمد و فرمود: اسم دخترت را عوض کن. می گوید: اسم دختر من حميرا بود. (الكافی، ج 1، ص 310) بعضیها اسم های نامأنوس برای فرزندانشان انتخاب می کنند و ادعایشان این است که می خواهیم نام فرزندمان ایرانی باشد.

نام های ائمه، ایرانی یا عربی نیست، بین المللی است. امروز کسی نمی تواند بگوید نام حسین عربی است؛ این نام بین المللی است، نام فاطمه بین المللی است. نام گذاری کودک مهم است. این ها ایجاد زمینه است. اسلام تأکید دارد: امام باقر علیه السلام فرمود: «انْکِحْ وَ عَلَیْکَ بِذَوَاتِ الدِّینِ»؛ (وسائل الشیعه، ج 20، ص 38؛) ازدواج کن؛ و بر تو باد زنان متدین.
عزیزان! دخترها و پسرهای دین دار را انتخاب کنید.
لقمه ای که پس از ازدواج در خانه می آید، این نیز اثر دارد. این موارد از عوامل فسادند.

اثر لقمه حرام
حضرت موسی بن عمران (علی نبینا و آله و عليه السلام) در حال عبور بود که دید شخصی مشغول دعاست و دست هایش رو به آسمان است. حضرت موسی به خدا عرض کرد: خدایا! این مرد گریه می کند و دست هایش بالاست؛ چرا جوابش را نمی دهی؟ خطاب شد: ای موسی! اگر تا قیامت هم گریه کند جوابش را نمی دهم. حضرت موسی عرض کرد: چرا؟ خطاب شد: «لِأَنَّ فِي بَطْنِهِ حَرَاماً وَ عَلَى ظَهْرِهِ حَرَاماً وَ فِي بيتيه حَرَاماً »؛ (بحارالأنوار، ج 10، ص 372؛) چون در شکمش لقمه حرام است، زندگی اش با حرام است، و گوشتش از حرام است و این ها مؤثر است.

مبارزه همیشگی با فساد
عزیزان من! برای مبارزه با فساد، باید از زمینه های آن شروع کرد. کسی که با او دوست می شوید، کسی که معلم شما می شود، کسی که به خانه شما می آید، زنی که برای ازدواج انتخاب می کنید، گفتمانی که پدر و مادر در خانه دارند، اینها همه در زندگی تأثیرگذار است.

5.گفتمان صحیح پدر و مادر
پنجمین عامل از بین برنده زمینه های گناه، گفتمان صحیح پدر و مادر است. قرآن کریم می فرماید: «وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ»؛ (اسراء، 64) شیطان گاهی در مال و اولاد انسان شرکت می کند. چگونه شیطان در مال و اولاد ما شریک می شود؟ دخالت شیطان در اموال، واضح است؛ به عنوان نمونه: اگر ربا و رشوه در زندگی انسان بیاید، این مشارکت شیطان نام دارد. چگونه در اولاد مشارکت می کند؟

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِ شرک الشَّيْطَانِ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنْ يَكُونَ فَحَّاشاً لَا يُبَالِي مَا قَالَ وَ لَا مَا قِيلَ فِيهِ »،( الكافی، ج 2، ص 322) یکی از راههای شناخت مشارکت شیطان در اولاد این است که پدر فحاش باشد. خانه می آید فحش بدهد، می خواهد دستوری بدهد با فحاشی بدهد. «مَا قِيلَ فِيهِ»؛ یعنی حرفی که میزند برایش مهم نیست. گاهی می خواهد بفرماید

گفتار پدر یا مادر، اینها اثر دارد؛ به همین دلیل در روایات ما تأکید شده است مادران، کودک را با وضو شیر بدهند و مواظبت کنند و ذکر بگویند. امروز روان شناسان اینها را تأیید می کنند و می گویند نوع عاطفه مادر و برخورد مادر اثر دارد. بنابر آنچه گفته شد، دومین راه کار مبارزه با فساد، از بین بردن زمینه فساد است.

اگر زمینه های فساد را در ازدواج، فرزندداری، انتخاب دوست، و گفتار و شنیدار کنترل کنید بسیاری از فسادها در جامعه پیش نمی آید.